Siedlce i Łosice a Podlasie – historia regionalnej tożsamości

Dzisiejszy region wyrósł na pograniczu kilku światów. W średniowieczu teren powiatu siedleckiego stykał granice Mazowsza, Podlasia należącego do Wielkiego Księstwa Litewskiego oraz Małopolski. Takie położenie sprzyjało wymianie ludzi, języków, zwyczajów oraz idei.

Ważną rolę odgrywał Liwiec. Przez stulecia wyznaczał granicę między Koroną oraz Litwą, lecz także dzielił Mazowsze od Podlasia. Dlatego lokalna tożsamość nie miała jednego źródła. Określenie „mazowszem podlasiem” dobrze pokazuje tę historyczną złożoność.

W dalszej części poznasz zmiany, które wpłynęły na losy regionu. Szczególne znaczenie miały lata 1569, 1796, 1816 oraz 1999. Współczesny układ administracyjny zaczął kształtować się w epoce Księstwa Warszawskiego. Równie ciekawa była historia Łosic: prawa miejskie nadano im w 1505 roku, odebrano w 1869 roku, następnie przywrócono w 1919 roku.

To opowieść o granicach, pamięci oraz kulturze, które połączyły dziedzictwo mazowieckie, podlaskie, litewskie oraz ruskie. Dzięki niej lepiej zrozumiesz architekturę, lokalne tradycje oraz trwałe poczucie regionalnej odrębności.

Siedlce i Łosice a Podlasie – między Mazowszem, Litwą i Rusią

Dzisiejszy krajobraz powiatu powstał z pięciu ziem należących do różnych ośrodków władzy. Liwiec przez długi czas wyznaczał granicę Mazowsza oraz Podlasia. Zarazem ułatwiał handel, migracje oraz kontakty osadnicze.

Granice dawnych ziem oraz województw na pograniczu kultur

Od 1529 roku Wodynie oraz Seroczyn należały do ziemi czerskiej województwa mazowieckiego. Kotuń, Skórzec oraz Żeliszew tworzyły część ziemi liwskiej. Siedlce, Domanice, Zbuczyn oraz Wiśniew leżały w ziemi łukowskiej, związanej najpierw z Sandomierzem, później z Lublinem.

„Granica nie kończyła kontaktów – często tworzyła ich najważniejszą przestrzeń.”

Ziemia drohicka oraz ziemia mielnicka

Mordy, Suchożebry, Korczew, Paprotnia, Przesmyki oraz Mokobody wchodziły w skład ziemi drohickiej. Łosice oraz Sarnaki należały do ziemi mielnickiej województwa podlaskiego. W tym kręgu znajdował się także Sokołów Podlaski, zaś Biała Podlaska pełniła ważną funkcję handlową.

Unia lubelska oraz miejsce Podlasia w składzie Korony

Województwo podlaskie utworzono w 1513 roku. Obejmowało ziemie drohicką, mielnicką oraz bielską, ze stolicą w Drohiczynie. W 1569 roku, na mocy unii lubelskiej, ziemia drohicka przeszła z Litwy do Korony. Skutki unii zmieniły skład administracyjny regionu. Nazwy Stok Lacki oraz Stok Ruski przypominały o obecności Mazowszan, Rusinów, Litwinów oraz Jaćwingów. Sokołów Podlaski pozostawał ważnym punktem tego pogranicza.

Od rozbiorów do Księstwa Warszawskiego – narodziny powiatu siedleckiego

Nowy porządek po rozbiorach szybko zmienił mapę lokalnej władzy. 21 marca 1796 roku Siedlce oraz okolice znalazły się w austriackiej Galicji Zachodniej, zwanej także Nową Galicją. Dla mieszkańców oznaczało to wejście w system administracyjny obcego kraju.

18 lipca 1796 roku utworzono cyrkuł siedlecki. Początkowo jego siedziba mieściła się w Łukowie, który posiadał starsze zaplecze urzędowe oraz dogodne połączenia z sąsiednimi terenami. W 1803 roku dokonano podziału cyrkułu na okręgi z siedzibami w Siedlcach, Garwolinie oraz Stanisławowie.

Siedlce jako siedziba cyrkułu oraz departamentu

Traktat z Schönbrunn z 14 października 1809 roku włączył Galicję Zachodnią do Księstwa Warszawskiego. Następnie, 17 kwietnia 1810 roku, miasto zostało stolicą departamentu siedleckiego. Był to ważny etap podziału administracyjnego, ponieważ po raz pierwszy pojawiła się nazwa powiat siedlecki.

Departament obejmował dziewięć powiatów: bialski, łosicki, łukowski, radzyński, siedlecki, włodawski, żelechowski, węgrowski oraz garwoliński. W jego skład wszedł także obszar późniejszego powiatu łosickiego. Przede wszystkim uporządkowano zarządzanie regionem, którego skład tworzyły różne dawne ziemie. Tak narodziła się nowoczesna struktura powiatu siedleckiego.

Siedlce stały się stolicą Podlasia – administracja Królestwa Polskiego

Po kongresie wiedeńskim w 1815 roku powstało Królestwo Polskie, połączone unią personalną z Cesarstwem Rosyjskim. Nowy ustrój uporządkował podział ziem oraz wzmocnił rolę wybranych ośrodków urzędowych.

16 stycznia 1816 roku Siedlce stały się siedzibą województwa podlaskiego, jednego z ośmiu województw Królestwa Polskiego. Wybór miasta wynikał z jego położenia oraz rosnącego znaczenia administracyjnego. Właśnie wtedy utrwaliło się przekonanie, że Siedlce pełniły funkcję regionalnej stolicy.

Województwo podlaskie podzielono na cztery obwody: siedlecki, łukowski, bialski oraz radzyński. Obwód siedlecki obejmował powiat siedlecki oraz węgrowski. Taki układ łączył dawne granice ziem z potrzebami nowoczesnego zarządzania.

• powiat siedlecki należał do obwodu siedleckiego,
• powiat węgrowski tworzył jego drugą część,
• historyczne Podlasie różniło się od dziewiętnastowiecznej jednostki administracyjnej.

W marcu 1837 roku władze zlikwidowały województwo podlaskie po represjach związanych z powstaniem listopadowym. W jego miejsce utworzono gubernię podlaską z siedzibą w Siedlcach. Zmiana nie wymazała wcześniejszej roli miasta, lecz nadała jej nowe, carskie znaczenie.

Gubernie, powstania i wojny – burzliwe losy regionu

Mapa władzy zmieniała się tu szybciej niż pamięć mieszkańców. Po 1837 roku województwo podlaskie przemianowano na gubernię podlaską. W styczniu 1845 roku jej tereny przyłączono do guberni lubelskiej, obejmującej także powiat siedlecki. Ten etap pokazał, jak często decyzje carskie wpływały na lokalny podział administracyjny.

Powstanie listopadowe i powstanie styczniowe na ziemi siedleckiej

10 kwietnia 1831 roku generał Ignacy Prądzyński pokonał wojska Grigorija Rosena pod Siedlcami oraz Domanicami. W 1846 roku Pantaleon Potocki zaatakował rosyjski garnizon. Podczas powstania styczniowego uderzono na posterunek w Stoku Lackim. Oddział księdza Stanisława Brzóski walczył najdłużej. 9 listopada 1863 roku stracono Władysława Rawicza.

Wpływ pierwszej i drugiej wojny światowej na mieszkańców

Po pierwszej wojny światowej powiat siedlecki liczył 96 463 osoby. W 1931 roku liczba mieszkańców wzrosła do 151 455. Kampania wrześniowa przyniosła walki pod Seroczynem oraz Wolą Wodyńską. Podczas drugiej wojny światowej powiat włączono do dystryktu warszawskiego Generalnego Gubernatorstwa. W 1940 roku mieszkało tu około 166 tysięcy osób, lecz bezpieczeństwo oraz gospodarka kraju doznały głębokiego kryzysu.

Miasto Łosice i jego dziedzictwo kulturowe

Historia tego ośrodka sięga 1264 roku. Około sześć kilometrów dalej znajduje się grodzisko w Dzięciołach. Obiekt z XI–XII wieku ma średnicę 256 metrów. Przede wszystkim świadczy o rozwoju średniowiecznego osadnictwa na ziemi drohickiej.

W 1505 roku Aleksander Jagiellończyk nadał miejscowości prawo magdeburskie. Sześć lat później powstała parafia katolicka. W 1648 roku dwie parafie prawosławne przyjęły unię. Ten wielokulturowy skład społeczny tworzyli mieszkańcy ruscy, mazowieccy, katoliccy, unici oraz Żydzi.

Miasto łosice utraciło prawa miejskie w 1869 roku, lecz odzyskało je w 1919 roku. Pamiątką dawnej historii pozostaje drewniane „starostwo”. Wyróżnia się także neogotycki kościół św. Zygmunta, wzniesiony w latach 1906–1909. Tocznę oraz zabytkową zabudowę warto poznać podczas spaceru.

W czasie wojny światowej w 1939 roku miasto liczyło 5730 osób. Niemal połowę stanowili Żydzi. W 1942 roku kilka tysięcy deportowano do Treblinki. 6 sierpnia 1944 roku miejscowość zajęła Armia Radziecka. Dziś miasto łosice należy do powiatu siedleckiego. W województwie mazowieckim zajmuje 23,74 km², licząc 6957 mieszkańców w 2022 roku.

Od województwa siedleckiego do województwa mazowieckiego – współczesna tożsamość regionu

Ostatnie dekady przyniosły zmianę mapy, lecz nie wymazały lokalnej pamięci. W 1949 roku powiat siedlecki włączono do województwa warszawskiego. Miasto Siedlce otrzymało status miasta wydzielonego na prawach powiatu.

W 1956 roku utworzono powiat łosicki, którego siedzibą zostały Łosice. Reforma z 1975 roku powołała województwo siedleckie oraz ponownie wzmocniła rolę miasta jako centrum regionu. Wcześniej, w 1973 roku, przywrócono gminy jako podstawowe jednostki podziału administracyjnego.

1 stycznia 1999 roku województwo siedleckie zlikwidowano. Powiat siedlecki znalazł się w województwie mazowieckim, zaś Łosice dołączyły do tego województwa po okresie przynależności do województwa bialskopodlaskiego.

Dziś określenie „Południowe Podlasie i Wschodnie Mazowsze” łączy dawne granice. Język, religia, pamięć oraz codzienne kontakty tworzą szerszą więź niż urzędowy skład powiatu. Aktualne dane znajdziesz w raporcie o stanie powiatu siedleckiego.

Redaktor